علم واچینی شاه شهیدان خورگام

جنگ نامه امام زاده محمد و امام زاده هادی.

شیخ ابوسعید خوارزمی روایت می کند: چون سادات هاشمی در مکه معظمه و زید بن  موسی بن جعفر(ع) بعد از مرگ آن حضرت قیام کردند عاملان مامون ایشان را گرفته و
نزد وی بردند و آن ملعون اکثر ایشان را به زهر شهید کرد. حضرت سید جلال الدین اشرف
نیز از آن سادات بود که به قم هجرت نمودند و بعد از سفر به چند شهر ایران و ترویج دین
مبین اسلام به گیلان امد تا در این منطقه که حاکم آن زمان وهسودان پسر جستان دوم
و ملحد دیلمانی، و سردمداران دیگر الحاد زندگی می کردند، ترویج اسلام نمایند.
ولی طرفداران زور و تزویر با حضرت به جنگ مسلحانه پرداختند. امام زاده هاشم و جمعی
دیگر از سادات نیز از مدینه به گیلان آمدند تا حضرت را یاری نمایند، بعد از جنگ زیاد در
اکثر بلاد گیلان حضرت سید جلال الدین اشرف و دیگر سرداران لشکرش شهید شدند.
بقیه امام زادگان و سادات متفرق گشته و هر کدام را کفار به نوعی شهید نمودند.
طبق روایات زیادی امام زاده محمد و امام زاده هادی، که نوادگان امام چهارم بودند دو یار
جوان حضرت سید جلال الدین اشرف بودند که بعد از شهادت ایشان با عده ای از سادات
به کوههای دیلمان و دامنه های کوهستانی درفک عزیمت نمودند.
زیرا منطقه هم از نظر استراتژیک جنگی مساعد بود و هم مردم ستم دیده آن دیار آمادگی
پذیرش اسلام را داشتند. برابر روایات ملحد دیلمانی که یکی از دشمنان بزرگ اولاد
علی (ع) به حساب می امد مقر حکومتش در تالش کول دیلمان بود. از پایگاه سادات
اطلاع حاصل نموده عده ای را به جنگ با ایشان و به محل شهیدان خورگام می فرستد
و پس از جنگی شدید در منطقه امام زاده هادی از فرق سر و امام زاده محمد از پهلو
ضربه خورده شهید می شوند.
و هر یک از یارانشان نیز به طریقی شهید می گردند. یکی از دوستداران این خاندان که
در منطقه به شغل چوپانی اشتغال داشته خوابی میبیند که پیکر مطهر این دو شهید و
یارانشان را در تابوتی قرارداده و با وجود فشارهایی که از طرف جیره خواران دستگاه  عباسی به وی وارد می شده دفن میکرد تا زمانی که شیعیان منطقه بر ایادی بابا ملحد  مسلط می شوند ساختمانی مجلل بر روی این دو امام زاده بنا می کنند که به نوع خود در آن زمان در منطقه بی نظیر بوده ودر اینجا باید متذکر شدکه اسم ملحد دیلمانی  جای نوشته نشده است ومی توان گفت تاریخ همیشه رشته سر درگمی دارد
در کنار روستا اسپهبدان در دامنه کوه، بقعه‌ای به نام امامزاده هادی ومحمد (ع) مشهور  به شاه شهیدان قرار دارد. که دوتن از فرزندان شهید عبدالله ابن زید ابن علی (امام سجاد ) ابن الحسین (ع)می باشد. این امامزاده از جمله امامزاده‌هایی است  که دارای شجره نامه می‌باشد و مردم منطقه نیز ارادت خاصی به آن دوسادات علوی  دارند.
روستای شاه شهیدان خورگام

موقعیت جغرافیایی ، اماکن مذهبی :

روستای شاه شهیدان درفاصله 12 کیلومتری مرکزبخش خورگام(بره سر) 60کیلومتری
مرکز شهرستان (رودبار ) واقع گردیده است .این روستا ازشمال وشرق به یخش دیلمان
ازجنوب به مراتع سرسبز واز غرب به صخره بلند وزیبای اسپهبدان ختم می شود.گویش
مردمان روستا دیلمی می باشد .

آب وهوای روستای شاه شهیدان کوهستانی می باشد به نحوی که دارای زمستانهای
سرد وبرفی ودربهاروتابستان ازهوای معتدل ومطبوع برخورداراست .
جاذبه های مذهبی :
امامزادگان روستای شاه شهیدان به امامزاده هادی و محمد (ع) مشهور است و علاوه بر
این که از سلسله امامزادگان وازنوادگان امام سجاد (ع)است، در زمره عارفان و صالحان
زمان خود قرار داشته است
مردم خورگام با توجه به سابقه طولانی در فرهنگ و تمدن، به روح اسلام توجه خاصی
داشته‌اند و همیشه نسبت به خاندان پیامبر(ص)‌ ارادتمند بوده‌اند و تشیع با فرهنگ  ایرانی وخصوصا دیلمان پیوند خورده است.

با توجه به علاقه شیعیان به دفن شدن در کنار مزار ائمه اطهار(ع)‌ و نوادگانشان، روز‌به‌روز
بر اهمیت و توسعه آنها افزوده شد. به زودی این اماکن متبرکه، به عنوان نماد تمایلات
سیاسی و مذهبی شیعیان به کار رفت است.

بقعه متبرکه شاه شهیدان مزارمطهرامام زادگان محمد وهادی

براساس باورها واعتقادات مذهبی هرساله درنیمه تابستان مراسم سنتی ومذهبی علم
واچینی(باز کردن علم) با حضور ده ها هزارازعلاقمندان وزوار در پیرامون امام زاده وبا  شکوه بی نظیری برگزار می گردد.

بر اساس روایات وتحقیقات مردم شناسی مراسم علم واچینی از قدیم الایام وزمانی که
مردمان روستا به صورت ییلاق از محل استفاده می نمودندودر زمان عزاداری تاسوعا و
عاشورای حسینی در ماه محرم در فصول سرد سال امکان حضور در جوار امامزاده وعزادار
ی جهت سرور وسالار شهیدان امکان پذیر نبوده مردمان روستا به صورت آیینی در زمان
حضورشان در روستا در فصل گرما مراسم علم بندی وعزاداری وعلم واچینی را برگزارمی
کردند و تا به امروز ادامه وهم اکنون نیزدر همان ایام با شکوه خاصی برگزار می گردد .
آیین سوگواری علم واچینی شاه شهیدان رودبار بزرگترین مراسم عزاداری حسینی در
استان گیلان محسوب می شود که این آیین قدیمی به یاد امام حسین (ع) و شهدای
کربلا در محل شهادت دو امام زاده هادی و محمد منتسب به فرزندان امام سجاد (ع)  همه ساله در یکی از جمعه های اوآخر مردادماه برگزار می شود.
درسال 1362 به نقل از روزنامه کیهان نوشت که مسئولین برای برداشتن ضریح کهنه بودند
که پس از برداشتن با منظره بسیار عجیب و در عین حال با روحانیت خاصی روبرو شدند
و مشاهده کردند که پیکر مطهر شهیدان سادات علوی که ۹۰۰ سال قبل بدست کفاربابا

ملحد شهید شده بودند بیرون آمد و ۹ سر بریده که نشان می داد اغلب از ۱۸ سال کمتر
داشتند و یک جنازه کامل که مربوط به یکی از همین سادات علوی معروف به شاه
شهیدان است، مشاهده شد.
زیربنایی است آجری و در آنزمان در منطقه آجری وجود نداشته با حفاری هایی که بعدا  ساختمان امامزاده در اطراف نموده اند کوره ای آجر پزی کشف شده که به احتمال زیاد آجر ساختمان بقعه در آنجا پخته شده است.
میخ های ساختمان نیز صیقل ساخت وچکشی و چوبش تبری تراش می باشد در کتاب
تاریخ گیلان نوشته آقای کشاورز آمده است که ساختمان بقعه مربوط به 700 سال پیش
است.به استناد نوشته وی بدنه ضریح چوبی را که احتمالا دومین ضریح بقعه میباشد.
مرحوم ملا محمد حسین رشتی و مرحوم میر ظهیر و نجاری که در آن زمان از نظر
صنعت درودگری بی نظیر بوده و از سراوان رشت به زیارت مشرف شده ساخته و بر روی
آرامگاه امام زادگان می گذارند. بعد از گذشت سالها و همت اهالی منطقه و مسئولین
وقت اوقاف استان گیلان در تابستان 1362 ضریحی فلزی ساخت آقای ایرج پنیرچی از
رشت جایگزین ضریح چوبی می شود با برداشتن ضریح قدیمی حاضرین به دو شهید
نورانی برخورد می نمایند .
واقعه ای که همه را به حیرت وا داشت
در تابستان سال 62 هنگام تعویض ضریح کهنه بقعه شاه شهیدان حاضرین با پیکر پاک دو
سید جوان و نورانی و روحانی که بدن یکی کامل ودست نخورده و بدن دیگر نیز پوست
بر بدن چسبیده و جدا نشده بر میخورند
که آثار ضربت شمشیر بر فرق سرمشخص و اثر ضربه تیرِ کمان بر پهلو هویدا بوده. این
واقعه نظر خبرنگاران و دست اندرکاران رسانه های گروهی و صاحبنظران و مسئولان را
جلب نمود که مدیر کل اوقاف استان گیلان و مسئولان دیگر بمحل مذکور رفته وجریان را
صورت جلسه می نمایند.

جنازه به طور کامل، دست نخورده بود حتی ناخن، مو و لباس مندرس آن زمان دیده
می شد. همچنین یک کمان شکسته همراه با تیر و شمشیر شکسته در کمر آن سید
قرار داشت و آثار ۲ ضربه شمشیر یکی بر روی پهلو و یکی هم بر روی فرق آن سید
دیده می شد که این صحنه اثر زیادی بر مردم گذاشت.


مردم هدایای فراوانی را به شکل نذورات نقدی، املاک و موقوفات به متولیان این بقاع
واگذار کردند و افزایش جمیعت این افراد خیر نیز منجر به افزایش تعداد زواری که به زیارت
امامزاده‌ها می‌رفتند، شد. این فزونی، تاثیر مستقیمی بر زیارتگاه‌ها داشت و نقش
عمده‌ای در زندگی فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی این دیارایفا کرد.
بقاع متبرکه به گونه‌ای متفاوت از نقاط دیگر بافت روستاهاطراحی شده‌اند. امروزه در
اغلب شهرها و روستاها ی گیلان، بقعه‌ای که نمایانگر مزار شیعه‌ای علوی است به
چشم می‌خوردوبناى اصلى بقعه متبرکه امامزاده هادی و محمد (ع)، ساده ، آجرى و
چوبی بوده است.

سادات شهید علوی در منطقه گیلان از احترام خاصی برخوردارند و هرجا که آرامگاه یک
شهید علوی باشد زیارتگاه مردم آن سامان است. امام زاده هادی و محمد(ع) نوادگان
امام چهارم معروف به شاه شهیدان نیز از این سادات می باشند که از احترام ویژه ای
برخوردارند و با کرامتی که از سال 1362 از خود نشان دادند

برادران و خواهران منطقه علاقه شدیدی پیدا کردند که از زندگی آن دو شهید با خبر شوند
و حقیر بر آن شدم طبق روایات و اسنادی که موجود بود این مجموعه را گردآوری و در
اختیار دوستداران خاندان ولایت قراردهیم.

سرزمین شاه شهیدان از نظر جغرافیایی

شهیدان یکی از روستاهای کوهستانی خورگام است که مردمان آن ازراه گله داری امرار
معاش می کنند.
روستا شهیدان از شرق به آسیا بر، جنوب شرقی میان مرز دیلمان، شمال غربی درفک،
جنوب به گلنگش خورگام منتهی می گردد. این ده دارای چشمه های گوارا و فرآورده
های دامی میباشد مردم به گویش دیلمی که از فرهنگ اصیلی برخوردار است صحبت
مینمایند.
به علت وجود امام زاده محمد و امام زاده هادی معروف به شاه شهیدان هر ساله زوار
زیادی به زیارت مشرف می شوند هر ساله مردم در تابستان یک دهه علم بندی می
نمایند و در یک روز علم واچینی می کنند. علم واچینی در شاه شهیدان سنتی دیرینه
است و از مشتاقان بسیاری برخوردار است.

فلسفه مراسم علم واچینی در شاه شهیدان

سالیان پیش مردم شهیدان،ییلاق و قشلاق می کردند و زمستانها را در دشت گیلان در
روستاهایی مانند تازه آباد جانگاه، دوست لات،خرارود، زراوا، سلش، راهدار، پشته،
دولدیم، کاورود، شهربیجار، موش بیجار، دیلم ده، رودسرا، گیل زا رو، لاپاسرا، زندگی
می کردند یا در کلهت هایی گاوکل، تنگ رود، میان لنگه، کلدم سرا، مار سرا، و کلارده به
سر میبردند.
اگر در مدت اقامت این افراد در دشت گیلان یا کهلت کسی فوت میکرد با اینکه راه مال رو
برفگیر و صعب العبور بود افرادی جمع می شدند حتی اگر با اسب و قاطر هم میشد
جسد را به شاه شهیدان می رساندند و در صحن امام زادگان دفن می نمودند این
سنت در حال حاضر هم وجود دارد و چون بیشتر ماه محرم مصادف می شد با فصولی که
اهالی در حال کوچ بودند بنا بر این در فصل تابستان که همه در شهیدان اقامت داشتند
یک دهه در کنار امام زادگان شاه شهیدان و بر مزار درگذشتگان خود علم بندی نموده و
به عزاداری می پرداختند و در روز دهم علم واچینی می کردند.

شکل علم
علم عبارت از چوبی به اندازه سه متر و قطر پانزدهسانتیمتر که نوک چوب متصل به پنچه
فلزی که منقوش به آیات قرانی است می باشد است.
طرز بستن علم
”علم دودی“ ریش سفید محل متولی بقعه و هیئت امنا با کمک اهالی و زواری که جمع
هستند نمدی که از پشم گوسفند درست شده جلوی بقعه رو به قبله می اندازند و
بالای آن متکایی می اندازند نوک چوب را روی متکا قرار می دهند و بعد متولی
پارچه هایی را که زوار به عنوان نذری آورده اند به دست ریش سفید داده و یکی یکی
تا اندازه ای که ممکن و معقول باشد به دور چوب می بندند.
مداحی هم از جریان حرکت اهل بیت حضرت سید الشهدا به کربلا نوحه سرایی مینماید
اهالی و زوار حاضر سینه زنی می کنند البته این موضوع با خبر دادن قبلی به اهالی
می باشد. علم بندی حتما باید در روز چهار شنبه صورت گیرد تا جمعه هفته بعد
مراسم علم واچینی انجام بگیرد. سپس علم را در سمت قبله داخل مسجد محل در
دیوار جنوبی به روی دو چوب قرار می دهند و مدت ده شب اهالی در مسجد جمع شده
و سخنرانی روحانی گوش میدهند و آنگاه به سینه زنی می پردازند.
در این ده شب هیئت امنا مسجد شخصی را با عنوان علم پا (پاینده و مراقب علم)
استخدام می کنند که بعد از اتمام مراسم سینه زنه در مسجد می خوابد معتقدند که
تنهاگذاشتن علم کراهت دارد.
هر شب از حضار با چای پذیرایی نموده و در مسجد برای فقرا از مردم پول جمع آوری
می نمایند و به مداح روحانی علم پا قهوه چی و خادم مسجد می دهند.

علم واچینی
در روز دهم از مراسم علم بندی در شاه شهیدان علم واچینی انجام می گیرد که بسیار
دیدنی و در بیشتر نقاط گیلان دارای آوازه ای می باشد
تعزیه خوانی
در روز علم واچینی تعزیه خوان های دوره گرد نیز چند مجلس تعزیه می خوانند که این
افراد بیشتر ازشهرستان قزوین می آیند

و از مجالس تعزیه معروف تعزیه طفلان حضرت مسلم است چون ریشه فرهنگی درمنطقه
دارد و از طرفداران زیادی در منطقه برخوردار است. در این مراسم مراثی و نوحه های
مخصوصی خواندهمیشود. هم چنین مسیر حرکت سینه زنان نیز از پیش تعیین شده
و با آداب مخصوصی همراه است.

یکی دیگر از جذابیت‌های این امامزاده وجود درخت سخدار منحصر به فرد در حیاط آن
است که بنا به اعلام اهالی بومی قدمت آن به بیش از 400 سال می‌رسد و تنه تنومند
به هم چسبیده توجه همه مسافران را به خود جلب می‌کند و البته تابستان‌ها نیز
پناهی است برای آسودن و پناه گرفتن و دور از نیزه آفتاب، دمی آرامش یافتن.
امامزاده به نام‌شاه شهیدان معروف است که همه این موارد بیانگر آن است که به لحاظ
تاریخی این منطقه مانند آستانه اشرفیه، مرکز تردد شیعیان و فرزندان امام علی (ع) بود
ه است. علاوه بر این امامزاده‌ها، هر یک از روستاهای بخش خورگام مساجد خاص خود
را دارند که به ویژه در ایام ماه محرم و عزاداری سالار شهیدان مورد استفاده قرار می‌
گیرند. مراسم تعزیه‌خوانی یکی از مهم‌ترین مراسم آئینی است که در این ماه در حیاط
امامزاده ومساجد اجرا می‌شود و همه ساله‌ تعداد زیادی مسافر از نقاط مختلف کشور
برای مشاهده این تعزیه‌ها به روستای شهیدان این منطقه سفر می‌کنند. مراسم علم‌
واچینی نیز از دیگر مراسم آئینی است که در روستاهای بخش خورگام برگزار می‌شود.
به عنوان نمونه مراسم علم‌واچینی روز 23مردادماه سال94 در روستای شهیدان دارای
قدمت طولانی است.
متاسفانه بنای اصلی بقعه شاه شهیدان ‌ـ که میراثی بوده‌ـ تخریب شده است. آن‌گونه  که دکتر «منوچهر ستوده» محقق و پژوهشگر در مشاهداتش پیش از سال‌های 50 در  جلد دوم کتاب از آستارا تا استرآباد می‌نویسد: بقعه امامزادگان محمد و هادی صندوق  چوبی نفیسی داشته و سرتاسر دیوارها، منقش به تصاویر مذهبی اعم از شهدای کربلا ، معراج پیامبر(ص)، ضربت خوردن حضرت علی(ع) و... بوده است.
این امامزادگان گنبد و سقفی تخته سر(لته‌پوش) و دیوار‌های گاهگلی، آجرکاری‌های
ظریفی داشته است. نزدیک بقعه مسجدی بوده و حیاط امامزاده نیز بسیار بزرگ و دارای
قبرستان قدیمی بوده است.
از نوشته‌های ستوده چنین استنباط می‌شود که این روستا مکان مقدسی بوده است،
زیرا مردم اموات خود را با زحمت فراوان از روستاهای کوهستانی دیلمان به این مکان
می‌آوردند
سفرکوتاه و به شهادت رسیدن امامزادگان
امامزادگان وهمراهان شان وقتی به ده اسپهبدان که دوهزارمتری روستاشهیدان کنونی  کهجزء بخش خورگام واقع است پناه می آورند که اما کفا ر ازپناگاه آنها اطللع پیدا می  کنندودر صدد به شهادت رساندن آنها بر می آیندکه آن دوسید بزرگوار از دست تعقیب  کنندگان که برسوار مرکب شان بودند، می گریزند.بنا بر روایتی ازگذشتگان این دیارکه  باپیمودنحدود هزار متر زین اسب شان باز(شل)میشوداز اسبها پیاده تازین را دوباره  محکم ببندندمحلی را که زین اسبها باز شده بنام محلی"شُل تنگ: معروف می باشد وخود تنگ به زبان دیلمی یعنی دوال یاتسمه پهن ازجنس چرم یاکنف که توسط آن زین را بر پشت اسب می بندندشُل تنگ که در سمت غربی روستا شهیدان واقع گردیده  است و امازاده گان دوبارهبعد از بستن مسیر خود را ادامه داده که کفار درمکان حالیه شهیدان امامزادهویارانشان رامحاصرهکرده وبطور ناجوانمردان به شهادت می رسانند  که توسط افرادی در محل کنونی بخاک سپرده میشوند.
.شنیده ها حکایت از آن دارد که حدودا 300سال بعد از دفن آن سادات میگذرد که چوپان
متدین در عالم خواب می بیند که آن دو بزرگوار درمکان فعلی مدفنند وبه چوپان در
رویایش امر میشودکه سر پناهی برای این امامزادهها بسازدکه این شخص توجهی
بخوابش نمی کند واین خواب سه دفعه تکرار میشود وچوپان بار سوم برای کندن آن
مکان مشغول بوده که توسط زیر دستان خانی بنام لته گوش چمنی طالشکولی
دستگیر میشود چون این اراضی متعلقبه این خان بوده است چوپان را به پیشخان که 6کیلومتر از این محل فاصله داشته میبرند وخان دستور بازداشت اش را میدهند وچوپان ماجرای خوابش را برای خان تعریفمیکند وخان حرفش راقبول نمی کند و روز بعد متوجه میشوند که بازداشتی نیست وسراغش میروند
می بیننددوباره نیز مشغول کندن است دوباره بازداشت اش میکنند وباز دوباره می بینند
نیستوسه دفعه این کار تکرار میشود
واین بار خان ونفراتش درمحل حاضرمیشوندو می بیند که چوپان مشغول حفاری است و بعد از کندن باچشمان خودش نظاره گر دوجسد سالم در زیر خا ک مدفنند که دستور
میده که خانه ای از چوب وگل برای این دوسید بزرگوار بسازند.که ازآن زمان تا اکنون به  شاه شهیدان معروف است.
درپایان میتوان گفت که امامزاده گان که درسرزمین اسپیهبدان درمزار شریف خود آرامیده
است دوسید بزرگوارازچهار نسل اش به امام سجاد 0(ع)نسبت داده میشود .ومقتولی کینه وبغض مامون خلیفه عباسی بوده است وباکشته شدن وشهادت امام رئوف علی  ابن موسی الرضا(ع)وسادات علوی مستقر در ولایت دیلمستان ،درجستجوی جان پناه  ومامنی که محل تبلیغ دین اسلام هم باشد بوده اند.مزار این دوبزرگوار وهمراهانشان  ومتبرکه اش، عاشقان بسیاری ازبین اهالی وهزاران زائرین سایر نقاط کشوردارد وسینه های کهنسالان منطقه سرشار از کرامات وشفاها وگره گشایی این مکان مقدس می    باشد که با دل شکسته به مزارشریفش مراجعه وبا دل مرهم نهاده مراجعت می کنند. در ضمن مراسم شیلانکشی در زمانهای کهن بسیار جالب توجه وگاه بی نظیر نقل شد ه ودر کنار این سنت مذهبی ،مزار مطهر این امامزاده ی شریف هر پنجشنبه پذیرای  سیل عشاق عترت وطهارت ودوستداران این امامزاده بوده وهم اکنون نیز هست. راههای دسترسی :
مسیر رستم اباد –دفراز –پس طالکو –گلنگش به شاه شهیدان
مسیر بره سر-گوفل –سیبن –گلنگش –شاه شهیدان
مسیر دیلمان –آسیابر – شاه شهیدان
منابع:کتاب زیارت وسیاحت درگیلان
کتاب جنگ نامه و تاریخ گیلان
تحقیقات میدانی
گفته های مرحوم غلامرضا هدایتی شهیدانی  ایرج هدایتی باتقدیر وتشکر ازایشان سایت دیلمستان
پسران کوهستان

/ 0 نظر / 65 بازدید